مرد بی‌خاصیت


+ انواع لیبرالیسم به روایت میلتون فریدمن

پرزیدنت کندی، رئیس جمهورسابق امریکا، در بخشی از سخنرانی ریاست جمهوری خود چنین گفت: «نپرسید که کشورتان چه می‌تواند برای شما انجام بدهد، بپرسید شما چه می‌توانید برای کشورتان انجام بدهید.» جالب اینجاست که توجه نقل‌قول‌کنندگان به شخص گوینده است نه محتوای سخن او.

هیچ یک از دو قسمت از این جمله، رابطه شهروند و دولت را به گونه‌ای که بیانگر آرمان‌های انسانی آزاد در جامعه‌ای آزاد باشد، نشان نمی‌دهد. عبارت پدرمآبانه «کشورتان چه کاری می‌تواند برای شما انجام بدهد»، اشاره‌ای است به این نکته که دولت قیم شهروند است و شهروند تحت قیومیت دولت می‌باشد، اما این امر با اعتقاد انسان‌های آزاد که خودرا حاکم بر سرنوشت خویش می‌دانند در تضاد است. عبارت کلیشه‌ای «شما چه کاری می‌توانید برای کشورتان انجام بدهید» نیز بیانگر آن است که دولت ارباب یا خداست و شهروند نوکر یا مرید. در دیدگاه انسان آزاد، کشور تنها مجموعه‌ای از انسان‌ها است که آن را تشکیل می‌دهند، نه چیزی بیشتر: چنین انسانی به میراث مشترک افتخار می‌کند و به سنت‌ها وفادار است، پس او دولت را وسیله و ابزار تلقی می‌کند نه اهداکننده نیکی‌ها و نه ارباب یا رب النوعی که باید چشم بسته پرستش شود. انسان آزاد هیچ هدف ملی را به رسمیت نمی‌شناسد، مگر آنکه توافق عمومی بر سرِ اهدافی باشد که یکایک شهروندان در خدمت آن هدف‌ها هستند، او هیچ مقصودی را به رسمیت نمی‌شناسد مگر آنکه توافق عمومی بر سرِ مقاصدی باشد که یکایک شهروندان برای نیل به آن می‌کوشند.

انسان آزاد نمی‌پرسد کشورش چه می‌تواند برای او انجام دهد و نمی‌پرسد او چه می‌تواند برای کشورش انجام بدهد، بلکه می‌پرسد: من و هموطنانم از طریق دولت چه می‌توانیم انجام بدهیم تا بتوانیم از عهده مسئولیت‌های فردی برآمده، به اهداف جداگانه‌ی خویش نایل شویم و بالاتر از همه آزادی خود را حفظ کنیم، و نیز می‌پرسد: چه کنیم تا دولتی که خود می‌آفرینیم تبدیل به یک فرانکشتاین نشود و آزادی‌ای که دولت برای پاسداشت آن به وجود آمده از بین نرود، آزادی، گیاهی ظریف است. به حکم عقل و به شهادت تاریخ آنچه آزادی را تهدید می‌کند تمرکز قدرت است. گرچه وجود دولت برای حفظ آزادی لازم است، اما همین دولت با تمرکز کردن قدرت در دست سیاستمداران آزادی را به خطر می‌افکند. حتی اگر افراد برخوردار از این قدرت در آغاز دارای حسن نیت باشند، سرانجام جاذبه قدرت آنها را افسون کرده، به سوی خود می‌کشد تا ماهیتشان را دگرگون کند.


چگونه می‌توان از محاسن دولت بهره‌مند شد و در عین حال از خطری که متوجه آزادی است اجتناب ورزید، دو اصل عمده مندرج در قانون اساسی که تاکنون آزادی را برای ما حفظ کرده به این پرسش پاسخ داده است، گرچه رعایت این اصول فریضه قلمداد می‌شود ولی در عمل مکررن شاهد نقض آن بوده ایم.

اول اینکه حوزه اختیارات دولت باید محدود باشد. وظیفه اصلی آن باید پاسداری از آزادی شهروندان در برابر دشمنان خارجی و داخلی، حفظ نظم و قانون، فراهم کردن زمینه اجرای قراردادهای خصوصی و ترویج بازارهای رقابتی باشد. گذشته از این وظیفه اساسی، دولت گاهی امکان انجام اشتراکی کاری را فراهم می‌کند که انجام آن بصورت انفرادی سخت‌تر و پرهزینه‌تر است. البته این نوع استفاده از دولت توأم با خطراتی است، اما نمی‌توان و نباید بهره‌گیری به این شکل از دولت را کاملن مردود شمرد. حال قبل از هر چیز باید تراز کامل و بدون ابهامی از مزایای کار مورد نظر تهیه کرد. با تکیه بر همکاری داوطلبانه و آزاد، چه اقتصادی و چه غیراقتصادی، می‌توان اطمینان حاصل کرد که بخش خصوصی عاملی است برای نظارت بر اختیارات بخش دولتی و ابزاری مؤثر برای پاسداشت آزادی بیان، دین، و اندیشه.

اصل اساسی دوم این است که قدرت دولت باید پخش شود. اگر قرار باشد دولت اعمال قدرت کند، بهتر است این کار را در سطح شهرستان‌ها انجام دهد تا در ایالات و بهتر است در ایالات اعمال قدرت کند تا در پایتخت. اگر کسی از عملکرد مقامات محلی خود راضی نباشد، مثلاً از وضعیت دفع فاضلاب، منطقه‌بندی، یا وضع مدارس شهر، می‌تواند به محله‌ای دیگر مهاجرت کند، اگرچه افراد کمی ممکن است اقدام به این کار کنند ولی حتی احتمال انجام این اقدام نقش کنترل‌کننده خواهد داشت. اگر کسی از عملکرد دولت در ایالت خود راضی نباشد، می‌تواند به ایالتی دیگر مهاجرت کند، اما اگر فردی از آنچه در پایتخت می‌گذرد راضی نباشد، راه‌های بسیار محدودی خواهد داشت.
طفره رفتن از قوانین دولت مرکزی، برای طرفداران تمرکز قدرت جاذبه اصلی به شمار می‌آید. آنها عقیده دارند که تمرکز به نحوی مؤثر آنان را به تصویب برنامه‌هایی قادر می‌سازد که از دیدگاه ایشان به نفع عامه است، خواه این برنامه انتقال درآمد از ثروتمندان به فقرا باشد، یا تغییر هدف‌های خصوصی به اهداف عمومی. تا حدودی حق با آنهاست، اما این سکه دو رو دارد؛ قدرت ما به همان نسبت که می‌تواند کار خوب انجام بدهد توانایی زیان رساندن هم دارد؛ کسانی که امروز قدرت را در دست دارند شاید فردا آنرا از دست بدهند و مهم‌تر اینکه برداشت افراد از مفهوم مفید و غیرمفید متفاوت است. در زمینه تلاش برای ایجاد تمرکز و توسعه حوزه اختیارات دولت نکته غم‌انگیز آن است که افراد پیشگام و با حسن نیت در این تلاش، زودتر از دیگران شاهد نتایج منفی فعالیت خود خواهند بود.

حفظ آزادی یک دلیل تدافعی برای محدود کردن و غیر متمرکز گرداندن قدرت دولت به حساب می‌آید، اما علت دیگری نیز وجود دارد. پیشرفت چشمگیر تمدن از جنبه‌های گوناگون مثل معماری، نقاشی، ادبیات و یا صنعت و کشاورزی هرگز دستاورد دولت متمرکز نبوده است. کریستف کلمب برای اجرای دستور اکثریت حاکم بر مجلس نبود که عازم سفر شد تا راهی جدید برای رسیدن به چین کشف کند، اگرچه بخشی از هزینه این سفر را پادشاهی مستبد تأمین کرد. نیوتن و لایبنیتز ؛ اینشتن و بوهر ، شکسپیر، میلتون و پاسترناک ؛ ویتنی ، مک کورمک ، ادیسون و فورد؛ جین آدامز و فلورانس نایتینگل و آلبرت شوایتزر، هیچ کدام به دستور دولت نبود که توانستند در زمینه‌های دانش و شناخت بشر، ادبیات، امکانات فنی یا تسکین آلام بشری مرزها را در نوردند، بلکه دستاوردهای آنان حاصل نبوغ فردی، دیدگاه‌های اقلیتی قوی، و جو اجتماعی مناسب بود.

دولت هیچگاه نمی‌تواند تنوع و گوناگونی‌ای را که در رفتارِ افراد است بازتولید کند بلکه باید با ایجاد استارنداردهای هماهنگ، در امور مختلفی همچون خانه‌سازی، تغذیه یا پوشاک سطح زندگی افراد نیازمند را بهبود بخشد و با نظارت دقیق بر آموزش و پرورش و جاده‌سازی یا مسائل بهداشتی، کیفیت عملکرد مناطق محلی یا تمام مناطق کشور را ارتقاء دهد. اما در جریان این کار دولت رکود را جانشین ترقی خواهد کرد.

اگر بخواهیم برای دیدگاه سیاسی و اقتصادی که در این کتاب به تفصیل به آن پرداخته می‌شود عنوانی انتخاب کنیم لیبرالیسم کاملاً بجاست. متأسفانه دشمنان نظام اقتصاد آزاد ـ گرچه غیرعمدی ـ چنین نتیجه گرفته اند که اقتباس از چنین عنوانی کاری مناسب است و در نتیجه لیبرالیسم امروزه نسبت به مفهوم خود در قرن نوزدهم و همچنین نسبت به مفهومش در بیشتر نقاط قاره اروپا معنایی بسیار متفاوت پیدا کرده است.

جریان فکری که تحت عنوان لیبرالیسم شناخته می‌شد، با تکامل خود در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم، به آزادی در جامعه به مثابه هدف غایی و به فرد به مثابه موجودیت غایی تأکید داشت. این جریان در داخل کشور از اقتصاد آزاد به عنوان وسیله‌ای برای کاهش نقش دولت در امور اقتصادی و افزایش نقش فرد حمایت می‌کرد و در خارج از کشور پشتیبان تجارت آزاد، همانند وسیله‌ای برای ایجاد ارتباط صلح آمیز و دموکراتیک بین ملت‌های جهان، بود. در امور سیاسی این جریان حامی توسعه حکومت و نهادهای پارلمانی، کاهش اختیارات مستبدانه دولت و محافظت از آزادی‌های مدنی افراد بود.

اصطلاح لیبرالیسم که در اواخر قرن نوزدهم، به خصوص بعد از سال ۱۹۳۰ در ایالات متحده رایج گردید، رفته رفته با تأکید بسیار متفاوتی به خصوص در سیاست اقتصادی رایج شد. این اصطلاح با گذشت زمان، با اتکاء بیشتر به دولت به جای تکیه بر نهادهای داوطلب خصوصی در جهت نیل به اهداف مطلوب تعبیر گردید، و اصطلاحاتی چون رفاه و برابری به جای واژه آزادی ورد زبان‌ها شد. لیبرال قرن نوزدهم توسعه آزادی را مؤثرترین راه افزایش رفاه و برابری می‌دانست؛ در حالی که لیبرال قرن بیستم رفاه و برابری را شرط لازم یا جانشین آزادی می‌داند. لیبرال در قرن بیستم اندک اندک به نام رفاه و برابری طرفدار احیای همان سیاست‌های دخالت دولت در امور اقتصادی و پدرمآبی شد که لیبرالیسم با آن در نبرد بود. این لیبرالیسم نوظهور با اینکه خود به سوداگری قرن هفدهم باز می‌گردد، با مرتجع خواندن لیبرال‌های واقعی به تنبیه آن‌ها هم می‌پردازد!

تغییر ایجاد شده در مفهوم واژه لیبرالیسم در مسائل اقتصادی بیش از مسائل سیاسی به چشم می‌خورد. لیبرال قرن بیستم مانند لیبرال قرن نوزدهم طرفدار نهادها و حکومت پارلمانی، حقوق مدنی و غیره است. با وجود این، حتی در مسائل سیاسی اختلاف‌هایی چشمگیر وجود دارد. لیبرال قرن نوزدهم که در قبال آزادی حساس و در نتیجه از تمرکز قدرت، چه در دست دولت و چه در دست بخش خصوصی، هراسان بود خواهان تمرکززدایی شد. اما لیبرال قرن بیستم، که معتقد به عمل است تا زمانی که قدرت در دست دولتی باشد که ـ حتی ظاهراً ـ تحت نظارت رأی دهندگان است به سودمندی قدرت اطمینان داشته، از دولت متمرکز طرفداری می‌کند. او هیچ تردیدی در مورد محل تمرکز قدرت ندارد: به نفع ایالت به جای شهر، دولت مرکزی به جای ایالت، و نهاد جهانی به جای دولت ملی رأی می‌دهد.

به علت تحریف شدن واژه لیبرالیسم، اکنون به نظریاتی که قبلاً تحت این نام خوانده می‌شد محافظه کاری می‌گویند که جایگزین مناسبی نیست. لیبرال قرن نوزدهم رادیکال بود، هم از جنبه اشتقاق کلمه یعنی پرداختن به ریشه مسائل و هم به مفهوم سیاسی، یعنی طرفداری از ایجاد تحولات عمده در نهادهای اجتماعی. پس وارث امروزی او نیز باید چنین باشد. ما مایل نیستیم دخالت‌های دولت که در سطحی گسترده مزاحم آزادی ما شده است ادامه یابد، گرچه خواهان تداوم دخالت‌هایی هستیم که موجب گسترش آزادی شده اند. اضافه بر این، واژه محافظه کاری، در عمل و به مرور ایام، طیفی وسیع از آراء و نظرها را در بر گرفته که با یکدیگر مغایرت دارند، از این رو بی شک شاهد رشد اصطلاحات مرکبی چون آزادیخواه ـ محافظه کار، و اشرافی ـ محافظه کار خواهیم بود.

از جهتی به دلیل آنکه مایل نیستم واژه لیبرالیسم را به جانبداران متعصب آن که آزادی را از بین می‌برند واگذار کنم و بدان جهت که جایگزین بهتری نمی‌شناسم، با استفاده از واژه لیبرالیسم به مفهوم اولیه آن ـ یعنی آموزه‌های مربوط به انسان آزاد ـ این مشکل را حل می‌کنم.

 

میلتون فریدمن - مقدمه کتاب سرمایه‌داری و آزادی - ترجمه: غلامرضا رشیدی

نویسنده : علی جولا ; ساعت ۱:٥٧ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ۱۳٩۱/٤/٢٠
تگ ها: سیاست
comment نظرات () لینک